Раёны:
    <Асіповіцкі
    <Бабруйскі
    <г.Бабруйск
    <Быхаўскі
    <Бялыніцкi
    <Глускі
    <Горацкі
    <Дрыбінскі
    <Касцюковіцкі
    <Кіраўскi
    <Клімавіцкi
    <Клічаўскi
    <Краснапольскi
    <Круглянскi
    <Крычаўскi
    <г.Магілёў
    <Магілёўскi
    <Мсціслаўскі
    <Слаўгарадскi
    <Хоцімскi
    <Чавускi
    <Чэрыкаўскi
    <Шклоўскі

Мясцовыя легенды і паданні.

На дзіўным месцы варта горад Мсціслаў. Старажытныя людзі былі мудрыя, сяліліся бліжэй да водных прастор і на высокіх узгорках. Успомніце Старажытны Рым. Ён размясціўся на сямі ўзгорках, а балгарскі Плаўдзіў - на шасці ўзгорках - крэпасцях. І наш Мсціслаў - таксама на шасці: Замкавая гара, Дзявоцкая, Траецкая, Панівойская, Тупічэўская і Могілкавая. Вось яны, міфы і легенды, у саміх назовах. А як шмат таямніц захоўвае ў сабе старажытная мсціслаўская зямля?

Калі майстраваўся Курган Славы (1967 год), удовы і маці загінулых у вайну ваяроў прывезлі са ўсяго раёна зямлю прасякнутую крывёй вайскоўцаў гадоў, і пакінулі яе ў Кургане, як знак яднання, братэрствы і скрухі. Не ці нагадвае гэта "Дзявоцкую гару", якую, па паданні, калісьці маладзіцы за адну ноч насыпалі і зрабілі крэпасцю? Менавіта тут археолагамі выяўлена адно з першых селішчаў, якія з'явіліся задоўга нашай эры. Аднак іншыя лічаць, што "Дзявоцкая гара" - гэта ні што іншае, як "Дивий гарадок", месца, дзе водзяцца "дзіва", "цуды", што створана людзям на здзіўленне. І адгэтуль назоў. У паўднёвай частцы горада захавалася Святое возера. Дарэчы, гэта адзінае ў раёне натуральнае возера. "Святым" яно, па паданні, завецца таму, што тут некалі стаяла царкву, але ўтварыўся правал, і царква абрынулася ў яго, а на месцы правалу ўтварылася возера. У народзе гавораць, што яшчэ доўга над возерам быў чутны звонавы звон, а па раніцах у вадзе нават бачныя царкоўныя вежы.

На самім высокім месцы ў горадзе захаваліся астаткі былога Траецкай царквы. Сёння будынак выкарыстоўваецца пад склад прафтэхвучэльні, а на вярху збудаваная воданапорная вежа. Але мала каму вядома, што на поўнача-захад ад Замкавай гары, аддзеленай ад не глыбокім ровам, яшчэ задаўга да гэтай царквы Мсціслаўскім князем Янам Юр'евічам у 1463 году ў княжым двары была пабудаваная царква ў гонар Святой Сёмухі. Гэты княжы замак і Траецкая царква затым былі разбураныя падчас адной з шматлікіх войнаў. Але гара з тых часоў стала звацца Свята-Траецкай. Але ёсць і іншая легенда. Калісьці адзін з мсціслаўскіх князёў пабудаваў на гэтай гары тры замка для сваіх дзяцей і адпісваў жыць ім у свеце і згодзе. Але пасля яго смерці, сяброўства паміж спадчыннікамі не атрымалася, а ў выніку міжусобіцы замкі былі знішчаныя. І толькі памяць аб іх захавалася ў назове месца, дзе яны стаялі - Траецкая гара.

Існуюць легенды аб узнікненні Пустынскага манастыра і Ануфрыеўскага прыстанку. Адзін з мсціслаўскіх князёў Сямён Лугвен стаць губляць зрок. Ніякія народныя сродкі лячэння не дапамагалі. У страху аслепнуць ён дзень і ноч звяртаўся да бога за дапамогай. І вось аднойчы ў сне да яго з'явіўся старац і сказаў: "Дапаможа табе толькі "святая вада" лясной пустэльні, адшукай яе". Князь доўга шукаў Пустэльняў і святую крініцу, пакуль адзін из старцев не паказаў яму гэтае месца. "Памыйся, - сказаў ён, - і вылі гэтай бугаёў гэтай вады, а затым на працягу шасці тыдняў кожны дзень з узыходам сонца будзеш рабіць таксама самае. І станеш здаровым". Так ён і паступіў. Зрок да яго вярнулася. А тут, у крініцы, па загадзе князя ў 1380 году быў пабудаваны Пустынскій манастыр. А княжы сын Юрый аднойчы заблудзіўся ў наваколлях Мсціслава. Лясы былі вялікія, дрымучыя. Доўга блукаў па лесе, выбіўся з сіл, зблажэлы ад голаду і, калі страціў усякую надзею на выратаванне, перад ім з'явіўся старац і назваў сябе святым Ануфрыем. Ён вывяў княжыча з лесу і паказаў дарогу дахаты, тым самым выратаваў яго ад галоднай смерці і дзікіх звяроў. Удзячны князь у 1407 году заклаў Ануфрыеўскі прыстанак. Абраз святога Ануфрыя стагоддзямі ўпрыгожвала храм.

Падстава Тупічэўскага Свята-Духава манастыра таксама звязана з таямніцамі і міфічнымі паданнямі. Спачатку XVII стагоддзі, калі праваслаўе трывала гняці ўціскі ад езуітаў і Рэчы паспалітай, каля горада ва ўрочышча Тупічэўшчыны з'явілася абраз Божай Маці. Набожны праваслаўны абшарнік Кастусь Іпатавіч Москевіч, якому прыналежыла гэтае ўрочышча, прызнаўшы гэтую з'яву як знак адмысловай літасці Божай, на месцы з'явы абраза пабудаваў царкву ў імя спаслання святога Духу. На гэтым не спыніўся і задумаў пабудаваць тут манастыр.Аднак смерць памяшала яму давесці пачатую справу да канца. Тым не менш на смяротным адры, пад страхам суду Божага ён настойліва прасіў сваёй жонку Ганну і сыноў Філімона, Самуіла і Марціна выканаць яго набожны намер. Сыны звярнуліся да стрыечных братоў Андрэю і Мацвею, шляхетным абшарнікам Статкевічам, іегумену Аршанскага Куцеінскага манастыра Іоілю Труцэцевічу і вакольным абшарнікам быць пратэктарамі і апякунамі манастыра. Менавіта пры іх актыўным удзеле і быў пабудаваны ў 1641 году Тупічэўскі манастыр, які на стагоддзі стаў апорай праваслаўя. А паказаны абраз Божага Маці апынулася па паданні і цудатворнай, прад якой схілялі сваё калена і галаву ўсё, у тым ліку і Вялікі Пётр, Кацярына, Георгій Каніскі. Цудатворны абраз ратавала праваслаўных ад нападкаў уніятаў і езуітаў. Легенда апавядае аб тым, як аднойчы езуіты, падабраўшы ключы да храма, жадалі ўначы выкрасці гэты абраз. Ледзь толькі яны наблізіліся да яе, як у цэрквы пачаўся страшны шум, і яны нябачным рукой былі вы кінутыя з храма. Лічаць вернікі, што толькі дзякуючы ёй манастыр застаўся дакладным праваслаўю ў змрочную эпоху ўніяцтва. Па імі ваяўнічай княгіні Васілісы ў Мсціславе была названая гара Панівойская. пасля смерці свайго мужа, апошняга князя міхася Іванавіча Жаслаўскага, яна працягвае княжыць, на гэтым узгорку будуе сабе замак і са сваёй дружынай здзяйсняе некалькі паходаў. Пані вайсковая, адгэтуль і назоў гары - Панівойская. Здаўна вядомая легенда аб падземным паведамленні з Кармеліцкага касцёла ў Пустынскі манастыр. Магчыма, падземны ход і існуе, але толькі не з Кармеліцкага касцёла ў Пустынкі, у жаночы манастыр. Гэта выключана. У самім цэнтры горада стаялі тры касцёла: Кармеліцкі, Езуіцкі, Бернардынскі (на месцы цяперашняга сабора Аляксандра Неўскага). Адлегласць паміж імі 200-300 метраў. Цалкам магчыма, што яны былі звязаныя паміж сабою падземнымі хадамі.

Яшчэ адна легенда аб трагічнай згубе першага ўдзельнага Мсціслаўскага князя Мсціслава Раманавіча. Дакладна вядома, што ён затым быў Смаленскім і Кіеўскім князем. А вось калі нетутэйша вестка аб нашэсці татара-манголаў на Русь, Мсціслаў сабраў з шматлікіх княстваў баявыя дружыны і зрушыў іх насустрач Чынгісхану. На рацэ Калка ў 1223 году адбылася няроўная бітва. Нягледзячы на гераічны супраціў, рускія войскі былі пабітыя. Шматлікія патрапілі ў палон, там жа апынуўся і паранены Мсціслаў. Усе палонныя былі кінутыя на зямлю, на іх паскладалі драўляныя насцілы, на якіх заваёўнікі ўстроілі пераможную бяседу, пад стогны якія паміраюць... Так трагічна загінуў мсціслаўскі князь. Але гэта легенда. Іх шмат было ў Мсціславе, як і ў шматлікіх старажытных гарадах нашага краіны. Міфы і легенды - таксама наша гісторыя.

Поклад, О. Легенды и мифы древнего Мстиславля / Олег Поклад // Святло Кастрычника. - 2000. - № 57. - 26 ліпеня. - С. 2.

Томсон, М.Г. Предание о возникновении Мстиславского Пустынского монастыря / М.Г. Томсон // Магілёўшчына: Вып. VI. - Магілёў, 1995. - С. 44-45.

Девичья гора [Легенда о Девичьей горе] // Зямля і людзі. - 1999. - 14 студзеня. - С. 5.

Тупичевский - значит царский [Тупичевский Свято-Духовский православный мужской монастырь. Легенда] // Святло Кастрычніка. - 2006. - № 69. - С. 1.

<<>>Андраны.

Даўным-даўно сярод лясоў і аборкаў, сярод лугоў шырокіх, стаяў вялікі маёнтак пана. Звалі гэтага пана Ян. Быў гэты пан кепскі, нядобры, злы, не любіў і не паважаў ён сваіх людзей, працавалі на яго. У суседстве з ім недалёка жыў другі пан Андрон, прыгожы, працавіты. Добрая душа была ў яго. Прыродзе, людзям і ўсяму жывому дабром плаціў. Жылі гэтыя паны ў суседстве і згодзе. У пана Яна быў свой цагляны завод, на якім ён вырабляў цэглу з надпісамі "Мястэчка" і "Ян". У пана Андрона была свая млынарня. Многім сялянам гэты пан дапамагаў у цяжкую хвіліну. За гэта яны яго вельмі любілі і з вялікай ахвотай працавалі і ішлі на працу да пана Андрона, чым да пана Яна. Кажуць, што з-за гэтага і ўзнікла вялікая спрэчка паміж дзвума суседзямі, паміж дзвума панамі. Ніхто з сялян не бачыў і не ведае, што здарылася паміж панамі. Але аднойчы знайшлі пана Андрона мертвым. Людзі сталі пагарджаць і зусім не любіць пана Яна. Многія лічылі, што гэта яго рук справа. Нядоўга яшчэ папанстваў пан на сваёй сядзібе. Хутка яго не стала. Кажуць, што ён уцёк кудысь за граніцу. Пасля таго, як пан Ян уцек, сяляне пачалі называць вёску Андраны.

<<>>Каўшова.

Даўным-даўно жыў на нашай зямлі пан. Добры быў гаспадар. Урадлівая была ў яго зямля. Людзі жылі бедна, прцавалі ад цямна да цямна. Нажнуць жыта, намалоцяць - не, на год не хапае. А сем'і вялікія, карміць трэба. Каб не застацца галоднымі, ішлі да пана прасіць зерне: - Дайце, паночку, колькі можаце зерне. Дзетачак сваіх карміць нечым.
Пан даваў. Адмервалі зерне каўшом. Адсюль і назва вёскі - Каўшова.

<<>>Лютня.

Жыла тут некалi сям'я: бацька, мaцi ды сын Пятрок - гордасць бацькоў. Быу ён працавiты, пяшчотны, кемлівы, як добрая сотня мужчын, разам узятая. Усё гарэла ў руках хлапчыны. Людзi хто зайздросціў па-чорнаму, а хто i добрай зайздрасцю, толькі i чуваць было: Вось гэта хлопец...
Ага, адзін, а як цягне...
Колькі тае справы нi будзе, а да вечара зробіць ды яшчэ зараней дамоў пакіруе... Папpaci дапамагчы, то сваю працу кіне, а да бедака падскочыць i ў цяжкi момант выручыць... Можа, яму з-за гэтага так i шанцуе, што ён нікому ў дапамозе не адмаўляе?.. Хто яго ведае...
Нешта тут не тое. Дзе гэта чулi ці бачылі, каб адзiн чалавек ды на рабоце за трох спраўляўся? Здараецца i такое. А ты ўсялякае вярзеш, бо зайздросцiш, хочаш яго брудам абліць. Але на такога чалавека i благога нiчога нельга сказаць, бо ён нікому крыўды не чыніць, нixто ад яго дрэннага слова не пачуў. Так ужо i не пачуў. Атрымлiваецца, што так.
I ўсё роўна нешта тут не тое. Не паверу, пакуль да чыстай праўды не дабяруся. Правярай, правярай, усё роўна табе болей справы ніякай няма.
Вось такiя размовы ўзнiкалi, як толькi людзі пачыналi гаворку пра Петрака. Maцi з бацькам, калi выпадкова чулi такiя размовы, то не вылазілі на людзi, а, нiбы шкоду якую зрабiўшы, уцякалi, імкнучыся застацца непрыкметнымi. Дома ўжо разбiралi, хто што гаманiў. Гаспадар звычайна толькi добрае прыгадваў: Бачыш, як яны яго пахвальваюць? Каб ненарокам не сапсавалi нам сына...
Чаго гэта?
Ды мала што могуць зрабіць. Вочы ў людзей розныя бываюць, а думкi патаемныя яшчэ не перавялiся... Сама ж чуеш ды бачыш, што навокал нас робіцца...
Яно-то так, але я ў гэта не веру, - адказвала гаспадыня, якая якраз-тaкi i запамiнала заўсёды, хто з вяскоўцаў гаварыў пра Петрака з затоенай злосцю цi з жаданнем пасмяяцца з хлапчыны. Запамінаць запамінала, але гаварыла пра адваротнае, нiбы гэтым самым спрабуючы адвесцi ўяўную бяду-гора ад адзінага сына. А можа, хто ж яго ведае, адчувала сваiм матчыным сэрцам блiзкую бяду? Як бы там нi было, а бяда тая i здарылася. Страшная бяда, якая падарвала жыццё бацькоў, зрабіла яго бессэнсоўным. Аднаго разу сабраліся гаспадары на кірмаш у суседнюю вёску, да якой было добрых вёрст дзесяць. Кожны год там адбывалася гэтае свята, i з'язджалiся на яго людзi з усёй ваколiцы, каб што прадаць цi купіць, а то i проста - пабачыцца з роднымі цi схадзiць да ix у гocцi. У бацкі якраз там жыў родны брат, i была прамая нагода выпіць чарку-другую. Таму з самае раніцы ён быў надзіва вясёлы, спяваў-мурлыкаў нейкую песеньку сабе пад нос ды, нібы малады, насіўся па хаце на свaix натруджаных нагах.
Гаспадыня пакрыквала на мужа, спрабуючы супыніць яго, але яе нязлосна перарываў гаспадар:
- Вось i атрымаў з самае раніцы... У людзей свята як свята, а ў мяне спрэчка з жонкай, i было б з-за чаго...
Якая спрэчка? Проста сказала, каб перастаў бегаць, i ўсё на тым.
Ведаю я цябе, як ты сказала...
Пятрок сядзеў у хаце i адно толькі пасмiхваўся, наглядаючы за бацькамі. Усмiхаўся сваей шчырай адкрытай усмешкай i... нікуды не збiраўся. А бацька якраз, нібы падтрымкi ў сына шукаючы, прапанаваў:
-Паехаў бы i ты, Пятрок, з намі..
Не адстала ад яго i маці:
Паехалi, сынку. Чаго аднаму дома сядзець? Ты ж на кірмашы яшчэ не быў. Пабачыш людзей, паслухаеш навіны, насмяешся, наглядзішся - на цэлы год хопіць. Паехалі.
Ды нешта не хочацца...
То што, дома лепей сядзець?..
А я i не буду сядзець. Пайду да луга нашага, потым да лесу. Паслухаю, як птушкi спяваюць-залiваюцца, i дзень пройдзе непрыкметна. Ды i жывёлу трэба накарміць, напаіць своечасова. Не будзе калi адпачываць.
Але родныя не здаваліся:
Можна падумаць, што ты ў нас кожны дзень адпачываеш. Табе i так няма калi перадыхнуць, - пачынала маці.
Ага, - пагаджаўся бацька, - нічога з жывёлай за адзін дзень не зробіцца, тым болей што мы вечарам дамоў прыедзем...
Паехалi, сынку, чаго ўжо там... Пагаджайся...
Добра, калi ўжо так настойваeце, то паеду. Сабраліся яны i паехалі на кірмаш. I сапраўды Пятрок там убачыў гэтулкі людзей, што спярша адчуваў сябе няёмка - ажно вочы разбягаліся.
-Весяліся, хлопча, гамані, спявай, во дзе раздолле, - падбадзёрыў бацька.
Пятрок усмiхнуўся ў адказ, паціху злез з воза i пайшоў у вiрлiвы натоўп.
-Потым да дзядзькі прыйдзеш, мы там будзем, - пачулася наўздагон.
Бацькі паехалi гуляць, а Пятрок хадзiў сярод людзей, прыглядваўся, прыслухоўваўся i неўзабаве прымкнуў да купкі сялян, якiя цесным колам акружылі некага. Праціснуўся наперад i замер. Прама перад iм на звычайным вясковым возе сядзела прыгажуня дзяўчына i іграла на нейкім дзiўным iнструменце. Лiлiся прыемныя гукі, i неяк міжволi, нібы выцякала вада, ліліся i словы немудрагелістай пecнi.
Хто гэта? - звярнуўся ён да блiжэйшага селянiна.
Марылька... На лютні iгpae... Бачыш, якая прыгажуня... А як спявае...
Так, хораша...
Пасля таго выпадку нібы захварэў Пятрок, пачаў шукаць тую самую дзяўчыну. Аказалася, што яна жыла ад iхняй хаціны не так ужо i далека. Пакахалiся хлопец з дзяўчынай, пачалi сустракацца. Можа, з год, а можа, i болей так доўжылася. Збiралiся вяселле згуляць. Ужо i бацькi з абодвух бакоў да гэтай справы рыхтавалiся, ды здарылася бяда. Пайшоў аднаго вечара Пятрок да Марылькi i не вярнуўся дамоў. Захадзiлiся гаспадары, пачалi разбiрацца, што здарылася, i аказалася, што i Марылька дамоў не вярнулася. Тады кiнулiся шукаць закаханых. I знайшлі... Абодвух знайшлi, толькi нежывых. Забiлi ix нейкія разбойнiкi. Хто на ix асмелiўся руку падняць, так i не даведаліся. Недалёка ад таго месца знайшлi i pacтрушчаную лютню.
Многа стагоддзяў з таго часу прайшло, але, як caмi бачыце, падзея засталася ў памяці народа, i назвалі нашу вёску Лютня.

Мсціслаў // Магілёўшчына: Назвы населеных пунктаў паводле легендаў і паданняў / Склад., запіс, апрац. А.М. Ненадаўца. - Мн.: Беларусь, 2002. - С. 291-312.

Лютня [Легенда в происхождении названия деревни на Мстиславщине] // Зямля и людзі. - 1999. - 3 чэрвеня. - С. 4.

<<>>Рубанаўка.

Многа гадоў назад, дзе зараз знаходзіцца Рубанаўка жылі два брата Рубана, старэйшы і малодшы. Гэта былі вельмі працавітыя хлопцы. Яны мелі невялікі надзел сваёй зямлі, на якой працавалі дзень і ноч. Акрамя зямлі ў братоў была свая майстэрня. Хлопцы ніколі не адказвалі сялянам, калі тыя звярталіся за дапамогай. За гэта людзі шанавалі іх і любілі. Калі братам прыйшоў час жаніцца, яны вырашылі, што пабудуюць кожны сабе хату, а сюды будуць прыходзіць працаваць. Так і зрабілі: адзін пабудаваў на адным канцы вёскі, другі - на другім. Аднаго разу праз іх вёску праязджаў памешчык са сваімі слугамі. Ён убачыў майстэрню братоў і пазайздросціў ім. Яму вельмі гэта не спадабалася: "Як гэта так. Толькі ў мяне аднаго можа быць майстэрня" - скардзіўся пан. Загадаў пан, майстэрню Рубанаў разбурыць, а калі браты выказалі сваё незадавальненне, загадаў іх пакараць. Людзі пахавалі іх у адной магіле. У гонар гэтых хлапцоў была названа вёска. У гонар старэйшага адну частку вёскі назвалі Вялікая Рубанаўка, а другую - Малая Рубанаўка, як другога брата.

<<>>Сакалова.

Дзе зараз знаходзіцца вёска Сакалова жыў некалі памешчык са сваім сынам. Сын яго быў добрым хлопцам, у адрозненні ад бацькі. Хлопец заўсёды дапамагаў бедным людзям. Здарылася так, што ён пакахаў бедную дзяўчыну. Кожны вечар яны сустракаліся. Але сустрэчам прыйшоў канец, як толькі пра гэта даведаўся бацька. Ен забараніў сыну сустракацца. Праз некаторы час дзяўчына знікла, а куды ніхто не ведаў. Хлопец вельмі доўга сумаваў, шукаў, але так і не знайшоў. Аднаго разу, калі бацька прыйшоў у пакоі да сына, то там яго не знайшоў. Усюды яго шукалі, але ўсё было дарэмна. Людзі казалі, што бачылі сокала, які вылетаў з вакна пакоя хлопца. Яны думаюць, гэта быў сын памешчыка. Вёска стала называцца Сакалова, як птушка, у якую пераўтварыўся юнак. У гонар шчырага кахання.

<<>>Усполле.

У далекія часы на месцы сеняшняй вескі шумеў сасновы лес з асінавым падлескам. Менавіта сасновы, а не яловы, хоць зараз у ваколіцах гэтай вескі сасна сустракаецца вельмі рэдка. Калі прыйшлі на гэта месца першыя пасяленцы, то знайшлі невялікія тры паляны на правым беразе рэчкі Чорная Натапа. Гэтыя мясціны ім спадабаліся: і добрая глеба, і блізасць рэчкі, і навакольная мясцовасць з добрым рэльефам. Тут яны і засталіся. Але адваяваць зямлю ў леса было вельмі цяжка і таму свае пабудовы яны ставілі ўскрай поля, на мяжы леса і поля. Адсюль і назва вескі Усполле.

<<>>Чорная сасна.

На полі побач з паселішчам стаяла вялікая сасна. Аднойчы балы навальніца і маланка ўдарыла ў сасну. Дрэва загарэлася і амаль згарэла. Пень, які застаўся, людзі хацелі выкарчаваць. Але пень быў такі моцны, што ў іх нічога не атрымалася. Так і засталася стаяць у полі чорная сасна. Адсуль і назва вескі - Чорная Сасна.

<<>>Шамава.

Вёска Шамава ўтварылася каля 300 год таму. У час Паўночнай вацны, у 1708 годзе, праз яе праходзілі шведы, якія накіроўваліся на Украіну, каб там перазімаваць, а потым нанесці ўдар па Маскве. Калі шведы дайшлі да вёскі, у іх скончыліся прадукты харчавання, а ім вельмі хацелася есці, яны пачалі крычаць: "Шамоўка! Шамоўка". Але беларусы не разумелі іх патрабаванняў. Гэты прыход шведаў доўга памяталі ў вёсцы, добра памяталі і іх словы. Праз некаторы час вёска стала называцца Шамоўка.



created by Alexandr Vasilenko. mailto: m15kam@tut.by